“ Tự nhất thời chi thất sách...”

 

Có thể xây dựng lại đất nước trên “nền” Văn hiến?

 

 

Mấy năm trước, do được chỉ định việc ghi chép, tôi dă có cơ hội tham dự hầu như toàn bộ những buổi Tâm đàm do THĐT tổ chức ở Sydney và ở vài thành phố khác trong Úc châu, đồng thời được đọc bản thảo những bức thư của các bậc thức giả ở khắp nơi trên thế giới viết về đóng góp và chia xẻ với Tâm đàm. Trong các buổi đàm luận ấy, ngoài một buổi dành riêng cho một đề tài do một thành viên tham dự đề nghị và hướng dẫn, tất cả chỉ bàn về một đề tài duy nhất: Thử t́m một định hướng trong cuộc chiến đấu của dân tộc.

 

Thành thật mà nói hồi ấy v́ cử tọa th́ khá đông, các ư kiến đóng góp lại quá nhiều và đôi khi cũng tản mạn lắm, cho nên việc ghi chép không khỏi có những điều sai sót, may mà cũng không có ai phiền trách. Sau đấy tôi cũng tạm hoàn tất được công việc của giai đoạn đầu: Một bản đúc kết các ư kiến để kết thúc Giai đoạn 1 được đăng trong Bản Tin Tâm Đàm Kỳ 10 (Tháng 11-1999).

 

Nghĩ về các buổi Tâm đàm ấy, cho đến nay tôi vẫn không quên được cái giật ḿnh đầu tiên khi nghe GS. Lê Văn Ngọc, một thành viên tham dự, trong buổi Tâm đàm thứ nhất, nhắc đến một câu trong bài phú Danh Sơn Lương Ngọc của hai cụ Phan Chu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng: "Tự nhất thời chi thất sách, toại vạn cổ chi di ương...'' (Chỉ v́ một lần sai lầm chính sách mà khiến tai họa kéo dài đến vạn năm sau). Lúc ấy tôi giật ḿnh không phải chỉ v́ ḿnh chưa từng được nghe câu này bao giờ, mà chính v́ nhận ra đây chẳng những là một nhận định về chính sách văn hoá, chính trị thời nhà Nguyễn, mà c̣n là một lời tâm huyết  truyền lại cho muôn đời sau...

 

Sau khi làm xong việc đúc kết Giai đoạn 1 Tâm đàm, tôi tự nhủ phải để th́ giờ liên lạc và tham khảo riêng với các bậc thức giả gần xa... Tuy nhiên việc tham khảo ấy vẫn chưa thể khởi sự. Để bù vào chỗ thiếu sót ấy, tôi đă tạm nêu lên một đề nghị, dưới đề tài: Có thể lấy "Văn hiến" làm định hướng không? Vấn đề được nêu lên mà không được đáp ứng, có lẽ v́ Bản Tin Tâm Đàm ngay sau đó đă phải tạm đ́nh bản. Cho nên tôi xin tŕnh bầy lại câu chuyện "Có thể xây dựng lại quốc gia trên nền Văn hiến?" ở đây.

 

...Tôi vẫn nghĩ rằng việc quan trọng nhất trong những nỗ lực của người Việt Nam hiện nay là xác định được phương hướng cho cuộc chiến đấu của ḿnh; sau đó là xác lập được một nền tảng cho việc xây dựng lại đất nước.

 

Riêng về cuộc chiến đấu của chúng ta hiện nay, nếu tạm hiểu chữ "chúng ta" theo nghĩa rộng, là tất cả những người Việt Nam không chấp nhận chủ nghĩa và chế độ CS, tôi nghĩ rằng tuy nó không sai về mục tiêu chiến lược là giải trừ chế độ CS, v́ chế độ có rất nhiều sai lầm không thể điều chỉnh này đă trở thành chướng ngại chính trên đường tiến hóa và mưu cầu hạnh phúc của dân tộc, nhưng nó vẫn chưa có thể nói là cuộc chiến đấu của dân tộc được. Nó chỉ là cuộc chiến đấu của dân tộc một khi nó được các thành phần phức tạp trong dân tộc tức là đại đa số người VN nh́n nhận và hưởng ứng. Nói một cách khác, cuộc chiến đấu hiện nay của chúng ta cần có được yếu tố mở rộng,  dung nạp và chinh phục để trở thành cuộc chiến đấu của dân tộc.

 

Nói chung, cuộc chiến đấu ấy là một cuộc chiến đấu để đánh đổ tất cả những chướng ngại cho công cuộc kiến tạo lại đất nước. Người ta thường không có đủ lư do để phá đổ một kiến trúc đă trở thành chướng ngại nào đó nếu chưa sẵn có một đồ án mới để thay thế, hoặc nếu chưa có được một bức nền nào khác để sẵn sàng việc xây dựng. Phần sau đây tôi chỉ xin bàn đến một bức nền để xây dựng lại kiến trúc quốc gia chứ không bàn đến một đồ án kiến trúc, tức là một loại thể chế nào cả. Bức nền ấy chính là Nền Văn hiến sẵn có của dân tộc.

 

1.Chữ Văn hiến có c̣n là niềm hănh diện chung của dân tộc hay không?

Tôi nêu lên câu hỏi này v́ khi nói đến "văn hiến" đa số chúng ta cho đó là một trong những niềm tự hào lớn lao nhất của dân tộc. Nhưng cũng có nhiều người lại nghĩ rằng chúng ta chẳng nên có sự hănh diện, mà trái lại, hoặc nên khiêm tốn hơn, v́ dường như chúng ta đang sống trong một thời buổi "mất văn hiến"! Phần lớn mọi người nghĩ rằng "văn hiến" chỉ là một ư niệm mơ hồ, một đồ trang trí được sơn son thếp vàng cho có vẻ lộng lẫy... nhưng không biết dùng vào việc ǵ và không biết đặt ở đâu cho thích hợp!

 

Cá nhân tôi thường vẫn có sự tin tưởng tuy hơi mơ hồ nhưng mănh liệt ở hai chữ "văn hiến", v́ tôi nghe như ở đấy có tiếng reo vui và niềm an lạc từ ngàn xưa vọng lại. Tiếng reo vui ấy dường như vẫn c̣n đâu đây, không bao giờ dứt. Đi xa hơn thế nữa, tôi thường nghĩ rằng "Văn hiến" vốn là nội dung trọn vẹn, nhưng quá súc tích, của một bản Hiến Chương Lập Quốc, từ khi nước ta c̣n mang tên Văn-Lang, hoặc ít nhất cũng có thể kể từ khi mang quốc hiệu Đại Việt, và cho đến bây giờ nó vẫn c̣n trọn vẹn ư nghĩa cao quư ấy.

 

Tôi vẫn mang niềm tin tưởng ấy,cho đến một hôm có một người bạn chí thân thật thà hỏi lại tôi một câu mà thoạt nghe tôi cho là ngớ ngẩn: "Văn hiến là ǵ nhỉ?". Câu hỏi có vẻ ngô nghê thật, nhưng thảm hại hơn chính là t́nh trạng của ngựi bị hỏi lúc ấy! Quả nhiên đề cao văn hiến th́ dễ, nhưng giải thích chữ văn hiến, và giải thích làm sao cho người ta nghe được và chấp nhận được, không phải là chuyện dễ dàng, đơn giản.

 

Gần đây khi chúng tôi đề xướng việc "vực lại một dân tộc văn hiến" để xây dựng lại một nước Việt Văn hiến, đặt thành cứu cánh cho cuộc chiến đấu đa diện của dân tộc hôm nay; có người bàn rằng không nên v́ một niềm tự hào mơ hồ, một niềm hănh diện tự đề cao mà nêu lên như một mục tiêu định hướng. Nhiều vị khác tỏ ra không quan tâm lắm, có lẽ v́ cho rằng hai chữ "văn hiến" tuy đẹp và cao quư thật, nhưng đă thuộc về dĩ văng. Hoặc có vị đă nghĩ rằng đề cao văn hiến là đi ngược lại với trào lưu tiến hóa và khuynh hướng dân chủ của thời đại.

 

Trải qua nhiều thời đại lịch sử, phải chăng chữ "văn hiến" chỉ c̣n là một vang bóng, một mỹ từ trong kho ngôn ngữ của người Việt Nam? Mỹ từ ấy quả nhiên đă chan ḥa trong sách vở, và có khi được xử dụng một cách thiếu trang trọng, hoặc thiếu lương thiện. Mỹ từ ấy cũng có mặt cả trong phần Dẫn nhập của bản Hiến pháp nước CH Xă Hội Chủ Nghĩa VN!

 

Theo tôi nghĩ chữ Văn hiến phải được viết vào bản Hiến pháp là đúng. Nhưng "Văn hiến là ǵ?" câu hỏi của bạn tôi e rằng ngay những người chủ trương viết nó vào trong phần Dẫn nhập của bản Hiến pháp nước CHXHCNVN, dù với dụng ư nào đi nữa, cũng chỉ xử dụng nó như một mỹ từ, hoặc tệ hơn nữa, như một chiêu bài, v́ trong bản hiến pháp ấy không có ǵ là văn hiến cả. Nếu quả thật như vậy th́ việc làm ấy là điều rất đắc tội với dân tộc. Tôi không biết các vị trí thức trong nước có phần nào đồng ư không?

 

Ai trong chúng ta đă hiểu rơ "văn hiến là ǵ?" và "nền văn hiến" được cấu tạo bằng những ǵ? Người ta có thể xây dựng những ǵ và không thể xây dựng những ǵ trên bức nền đó? Đấy là những câu hỏi cần được trả lời trước khi chúng ta có thể xác nhận vẫn là niềm vinh quang, hănh diện của dân tộc.

 

2.Nền văn hiến có thật hay chỉ là một ảo tưởng?

Mấy năm trước, đă khá xa, tôi đă cố gắng tra cứu các cuốn tự điển thông dụng, lại nhờ người học rộng t́m ṭi trong các thư liệu cổ bằng Hán văn để t́m một định nghĩa chính xác về chữ Văn hiến, hầu t́m hiểu "nền văn hiến" của dân tộc ta là có thật hay chỉ là một ảo tưởng, một lời hoa mỹ. Cuối cùng chính mấy người bạn mà tôi đặt nhiều tin tưởng h́nh như lại bị khuôn sáo chữ nghĩa làm cho mất đi phần nào sự sáng ư khi t́m hiểu "văn hiến" qua sách vở, v́ đại khái cổ thư chỉ dẫn chứng và định nghĩa chữ văn hiến như là thư liệu, sách vở. Các cuốn tự điển hiện đại lại chỉ giải nghĩa văn hiến là văn minh, và một số các sách biên soạn khác th́ giải thích Văn hiến là một giai đoạn phát triển (đă rất cũ kỹ, lỗi thời) của dân tộc mà thôi. Dĩ nhiên nếu hiểu như thế th́ không cần phải bàn ǵ thêm nữa.

 

Đọc các sử liệu Việt người ta càng thấy mơ hồ về nguồn gốc văn hiến Việt. Có lẽ chỉ có bản "B́nh Ngô Đại Cáo" của bậc danh thần Nguyễn Trăi đời Hậu Lê là có nói đến một nước Việt văn hiến (Văn hiến chi bang) một cách cụ thể nhưng cũng chỉ nêu lên nguồn gốc văn hiến một cách mơ hồ: "Như nước Việt ta từ trước, vốn xưng văn hiến đă lâu...". Sử Trung Hoa, đời nhà Minh, lại xác nhận: "Mọi rợ bốn phương, trong ấy không có nước An Nam; có thể nói ấy là một nước văn hiến". Nếu đúng như các tài liệu lịch sử nói, th́ nước ta vào thời ấy (các triều đại Lư, Trần, Hậu Lê) đă là một quốc gia xây dựng trên nền tảng "văn hiến".

 

Nhưng khi ta nói rằng xây dựng một quốc gia văn hiến là chủ trương của các bậc tổ tiên từ khi dựng ngọn cờ tự chủ ở phương Nam (miền nam nước Trung Hoa) th́ tất có người bác ngay: Thời ấy ta làm ǵ đă có chữ "văn hiến"! Hoặc khi bàn rằng văn hiến có thể là một mẫu mực vẹn toàn để xây dựng trong nó một nền chính trị nhân bản, th́ tất có người cho rằng văn hiến chỉ là một ư niệm mơ hồ, hoặc đă lỗi thời, ngay việc dịch nó ra Anh ngữ để nói cho thế giới người ta hiểu cũng đă khó khăn lắm rồi... Đấy chỉ là một vài trong trăm ngàn những lư do mà đă nhiều người viện ra để ngờ vực, bác bỏ, hay lảng tránh!

 

Cho nên chứng minh được thực chất sinh động, có nghĩa là không bao giờ lỗi thời, của "Nền văn hiến" là một công tŕnh lớn, có thể đ̣i hỏi phải được dẫn chứng bằng "Văn hiến sử", không phải chỉ bằng "Tranh đấu sử" của dân tộc mà thôi.

 

3.Nền văn hiến ấy đă được cấu tạo bằng những ǵ?

 

"Trong túi ḿnh có hạt bảo châu mà lại đi ngửa tay xin người từng hạt gạo...". Trong bối cảnh hoang mang của một giai đoạn bị văn minh Tây phương áp đảo, cụ Phan Bội Châu là một trong những người rất hiếm hoi đă nh́n thấy cái kho tàng văn hóa vô giá của dân tộc ḿnh, nhưng nói ra th́ chẳng có ai nghe.

 

Một kho tàng trân quư dẫu không thể nấu thành cơm để ăn cho no bụng trong tức thời nhưng cũng không phải là thứ nên quẳng vào một xó xỉnh quên lăng nào đó. Những vốn liếng tích lũy từ ngàn đời của dân tộc không phải chỉ là điều vô dụng trong cuộc sống hiện đại. Trong những vốn liếng văn hoá trân quư ấy, "Nền văn hiến" mà tiền nhân dụng công xây đắp từ bao nhiêu đời tiếp nối, rồi tự nó bồi đắp qua bao nhiêu thế hệ nối tiếp, dường như đă chuẩn bị cho dân tộc một bức nền vững chắc để trên đó có thể xây đắp một "nền chính trị nhân bản" hợp với bước tiến của dân tộc và nhân loại.

 

Nền là một cấu trúc đơn sơ được san, đổ, đắp, lèn, ... bằng nhiều chất liệu rất khác nhau nhưng ḥa trộn được với nhau một cách dễ dàng để kết thành một cấu trúc căn bản, vững chắc và bền bỉ, chuẩn bị cho mọi công tŕnh xây cất. Một cái nền có thể thích ứng cho nhiều loại kiến trúc khác nhau, hay có thể chỉ thích hợp với một loại kiến trúc đặc biệt nào đó.

 

Một kiến trúc quốc gia cũng phải xây dựng trên một nền tảng thích ứng nào đó. Nền tảng đó có thể là một nền văn hóa, nền văn minh, nền kinh tế, hay nền chính trị v.v... Trên thế giới đă có nhiền bức nền lớn, như nền văn minh Hy-La, nền minh triết Đông phương, nền kinh tế Tư bản, nền chính trị dân chủ v.v... Dân tộc Việt chúng ta lại có Nền văn hiến bốn ngàn năm.

 

Bàn về cấu tạo của Nền văn hiến Việt Nam là công việc của các nhà văn hóa. V́ không phải là nhà văn hóa tôi không dám bàn sâu vào vấn đề, chỉ lạm nghĩ rằng cấu tạo Nền văn hiến Việt được phản ảnh ở bản sắc dân tộc, ở nếp sống, ở đạo sống và ở cách ứng xử của người Việt Nam trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống, Như thế bức nền ấy có lẽ phải được cấu tạo và bồi đắp...

-Bằng những tư tưởng gốc của dân tộc được lưu truyền qua truyền thuyết và qua văn chương truyền khẩu;

-Bằng những tinh anh, khí phách biểu lộ ở tinh thần tự chủ, tính quật cường của dân tộc;

-Bằng sự gạn lọc, dung hóa các ḍng văn hóa ngoại lai (như Nho, Thích, Lăo...);

-Bằng "Đạo Dịch" bàng bạc nguồn minh triết chung của Đông phương;

-Bằng những quy ước luật lệ và thuần phong mỹ tục được giữ ǵn, phát triển qua bao nhiêu thế hệ;

-Cũng không thể không nói đến những kinh nghiệm đau thương, những bài học về sự sai lầm trong lịch sử dân tộc.

 

4.Người ta c̣n có thể xây dựng được những ǵ trên nền văn hiến ấy?

 

Đả có một thời người ta say sưa với hai chữ "Cách mạng"; tất cả đều phải cách mạng; cách mạng và cách mạng đến cùng! Giờ đây có lẽ mọi người lại đang bị cuốn hút vào hai chữ "Tiến bộ"; tất cả đều phải tiến bộ; tiến bộ và tiến bộ tới... chết! Ư niệm cách mạng thật ra chỉ có ư nghĩa và giá trị tương đối. Không những thế nhà vật lư học Einstein c̣n khẳng định: Không có một tiến tŕnh nào thật sự là cách mạng cả!

 

Ư niệm đốt giai đoạn của cách mạng và ư niệm tiến bộ vượt bực có những điểm giống nhau; và giống như những bước phóng đi xông xáo, hung hăn của con ngựa mới lớn chỉ ngừng lại khi bị gẫy gị hoặc lao xuống hố sâu, cách mạng cũng như tiến bộ chỉ trở thành ảo tưởng khi người ta đứng trước vực thẳm của sự khánh kiệt. Đấy có thể là những tấm bảng hiệu hấp dẫn nhưng không đáng tin cậy cho lắm. Điều mà chúng ta có thể tin, là tin ở bước tiến tất yếu của loài người, ở lẽ biến dịch tự nhiên của tạo hóa.

 

Loài người không ngừng tiến bộ. Dân tộc không ngừng tiến bộ. Ư niệm văn hiến v́ thế cũng không hề bị đóng khung trong một giai đoạn phát triển, không bị chết cứng trong trong một số quy ước giáo điều càng ngày càng trở nên lỗi thời cũ kỹ. Theo thiển ư th́ "văn hiến" vốn là một ư niệm sinh động không bị giới hạn bởi không gian, thời gian, và "nền văn hiến" là một thực tế sinh động được bồi đắp thêm qua từng thế hệ. Điều đáng tiếc là dân tộc chúng ta không mấy ai nghĩ rằng ḿnh đang sống trên một "nền văn hiến", chẳng khác nào dưới chân ḿnh có mỏ dầu mà lại ngửa tay đi xin một vài lít xăng cặn!

 

Khi đă xác định được cấu trúc của "nền văn hiến" người ta mới có thể kết luận một cách xác đáng rằng ấy là một nền tảng văn hóa chính trị toàn hảo để xây dựng một kiến trúc quốc gia bền vững, tốt đẹp. Và khi đă có một tài liệu văn hóa được công nhận về "nền văn hiến Việt" th́ một khi viết chữ "văn hiến" trong bản hiến pháp người ta mới có thể giải thích những điều khoản ghi trong Hiến pháp theo "tinh thần văn hiến" một cách cụ thể và lương thiện.

 

5.Văn hiến có chống lại những tư tưởng ngoại lai không?

 

Chữ "văn hiến"  chữ mà tiền nhân ta mượn ở ngôn ngữ Trung Hoa, nhưng khi biến nó thành của ḿnh th́ nó đă có một số ư nghĩa khác. Nhất là khi dân tộc ta lấy ư niệm văn hiến để rồi biến đổi thành một ư niệm khác, ư niệm của một cấu trúc căn bản làm nền tảng cho mọi công cuộc xây dựng quốc gia, gọi là "nền văn hiến", th́ nó đă có một nội dung, một giá trị, một dụng ư khác hẳn. Tuy nhiên với tinh thần dung hóa phản ảnh trong bản sắc dân tộc, nền văn hiến chắc chắn không phải là cái khiên ngăn cản và chống lại những tư tưởng ngoại lai (gồm những tư tưởng về kinh tế, chính trị, những tiến bộ về khoa học, kỹ thuật...).

 

Văn hiến của thời hiện đại v́ thế không thể không có những ư niệm tiến bộ về dân chủ, tự do, nhân quyền ... Một công phu nghiên cứu về "nền văn hiến dân tộc Việt" sẽ không thể thiếu việc mở rộng tầm nh́n ra các chân trời mới để có một dự kiến về nền văn hiến hiện đại và tương lai của dân tộc.

 

6. Nền văn hiến dân tộc có đứng vững trước khuynh hướng toàn cầu hóa không?

 

Khuynh hướng toàn cầu hóa hiện nay đang diễn ra giống như một khuynh hướng tự nhiên, không hề có một ư niệm "cách mạng" hay một chủ trương "tiến bộ" nào hướng dẫn, cũng không hề có một lănh tụ lớn nào đứng ra hô hào.

 

Trước khuynh hướng ấy, ư kiến lạc quan cho rằng: những biên cương ngăn cách về dân tộc, màu da, lănh thổ, kinh tế mậu dịch... đang được xóa nḥa dần để tạo điều kiện cho loài người được gần gũi với nhau hơn về mọi phương diện, do đó sẽ thân thiện và hợp tác hơn, bớt di những kỳ thị, hiềm thù, chiến tranh... Với khuynh hướng toàn cầu hóa, các dân tộc sẽ cùng chia xẻ những lợi ích về khoa học, kỹ thuật, những nguồn lợi kinh tế, đồng thời cùng chia xẻ những trách nhiệm an ninh chung v.v... Tóm lại, ư kiến lạc quan cho rằng khuynh hướng toàn cầu hóa là một bước tiến tất yếu của loài người.

 

Dĩ nhiên cũng có những cái nh́n không mấy lạc quan và thiện cảm. Phản ứng đầu tiên là sự phản kháng về hiện tượng "Mỹ hóa". Toàn cầu hóa hầu như đồng nghĩa với Mỹ hóa hoặc phải bước qua nhịp cầu Mỹ hóa, và như thế bắt buộc người ta phải chấp nhận hy sinh rất nhiều những nét riêng biệt của dân tộc để ḥa ḿnh vào một nếp sống ngoại lai chưa chắc đă tốt đẹp hơn.

 

Với cái nh́n lạc quan th́ có lẽ người ta sẽ phải tự hỏi: trong cuộc tiến hóa tự nhiên ấy ta có nên khơi lại mạch văn hiến ngàn đời của dân tộc không? Hoặc giả nền văn hiến dân tộc có bị hy sinh đi chăng? Nó c̣n giá trị hay ư nghĩa ǵ chăng, nếu ta chấp nhận cuộc tiến hóa? Đấy cũng là những vấn đề cần được trả lời để tránh t́nh trạng bị rơi vào sự mơ hồ trước những ǵ đang hoặc sẽ xẩy ra.

 

Tạm kết:

 

Đưa đề tài này ra tŕnh bầy, chúng tôi thành thật không dám khẳng định ngay rằng "Nền văn hiến" là một nền tảng tốt đẹp nhất để xây dựng lại đất nước. Chúng tôi chỉ xin nhấn mạnh vào mấy điểm sau:

 

-Hai chữ "văn hiến" nếu được coi là vốn liếng văn hoá quư giá nhất của dân tộc th́ vấn đề "Văn hiến là ǵ?" cần phải được giải thích một cách tường tận, minh bạch.

 

-Nói đến "Nền văn hiến" là nói về một cấu trúc căn bản thuộc các lănh vực văn hóa và chính trị. Nền văn hiến được cấu tạo như thế nào? Nó c̣n có thể dùng làm nền móng cho việc xây dựng quốc gia trong hiện đại hay không? Đó là câu hỏi đặt ra cho các nhà văn hóa và chính trị.

 

-Khi đă nh́n nhận "văn hiến" và "nền văn hiến" là những ǵ không thể thiếu trong nếp sống văn hóa và chính trị của dân tộc, th́ nó phải được viết một cách trang trọng và lương thiện trong một bản Hiến pháp thực sự của quốc gia dân tộc. Ở đây, trách nhiệm chính trị và trách nhiệm văn hoá phải được chia xẻ, quy chiếu lẫn nhau.

 

-Sau hết, khi nói rằng "Bản Hiến chương Lập quốc" của dân tộc đă được viết chỉ bằng hai chữ "văn hiến", tôi không có ư lạm dụng từ ngữ, mà chỉ muốn đưa ra một ư niệm có tính cách tượng trưng để nhấn mạnh vào sự cần thiết phải t́m hiểu "văn hiến" một cách nghiêm túc hơn, và cũng để có thể nh́n thấy ngay sự tai hại cho muôn đời sau, nếu như chữ "văn hiến" ấy bị xử dụng một cách sai lạc hay với dụng ư trái với ư nghĩa thật của nó./.

 

 

Vũ Quang Đạo