Tất Nhiên Và Ngẫu Nhiên

 

 

           Kẻ hậu sinh này thuở nhỏ may mắn được theo học chữ Nho vài năm.  Lớn lên cũng có dịp t́m hiểu Nho học, hoặc ở môi trường Đại học, hoặc ngoài đời.  Trong tất cả những sách gọi là kinh điển của nhà Nho để lại, người viết vốn rất ngưỡng mộ và cho rằng Chu Dịch là một bộ kỳ thư của nhân loại, ư tứ thật cao thâm.  Chỉ duy có điều sách viết cao quá, thật khó hiểu.  Măi đến khi đă hơn năm chục tuổi đầu, đọc đi đọc lại rất nhiều lần mới vơ vẽ gọi là hiểu được đôi điều hữu ích.

 

            Theo sự hiểu biết nông cạn của người viết th́ sách Chu Dịch trước hết đưa ra một vũ trụ quan cho thấy lẽ Biến Dịch của vạn vật hoặc nguyên lư vận hành của vũ trụ. Từ nguyên lư vận hành vũ trụ mà suy ra những nguyên lư chi phối cuộc sống con người.   Người tinh thông Dịch lư do đó hiểu được lẽ thịnh suy của một triều đại, biết được lẽ tồn vong của một xă-hội, biết cách xử thế sao cho ḥa hợp với người, biết lúc tiến lúc thoái, biết lúc nào nên cương nên nhu.  Tiến thêm một bước nữa người thấu hiểu Dịch lư có lẽ có thể đạt tới khả năng tiên tri mà Lăo Tử gọi là "bất xuất hộ nhi tri thiên hạ"  ( Không ra khỏi cửa mà biết chuyện thiên hạ )

 

            Trong lịch sử nhân loại không thiếu những người có khả năng tiên tri đó.  Khổng Minh ngồi trong túp lều tranh mà tiên liệu được thiên hạ sẽ chia ba.  Churchill thấy thỏa ước Munich được kư kết mà nghe trước được tiếng chân giày của đoàn quân Đức Quốc Xă sẽ rầm rập bước khắp Âu Châu.  Những nhà thiên văn nh́n trong viễn vọng kính mà tiên liệu trước sự xuất hiện của những v́ sao xa lắc xa lơ.  Những nhà quản trị nh́n vào biểu đồ thống kê mà biết trước được nền kinh tế một nước sẽ suy thoái hoặc sắp sang thời kỳ phát triển phồn thịnh.  Thời tiết ngày nay có thể được tiên đoán khá chính xác 24 giờ trước khi xảy tới.  Những thiên tai như hạn hán, băo tố, động đất đều có thể tiên liệu trước được.

 

            Như thế khả năng tiên tri của con người là một khả năng có thực, khó ai có thể phủ nhận nổi.       

 

            Tiên tri là biết rơ mối tương quan giữa sự vật.  Trong mọi trường hợp, tiên liệu hay tiên tri là đoán trước những sự kiện chưa xảy ra nhưng sẽ xảy ra ( nếu ta đoán đúng ).  Căn cứ vào đâu mà ta có thể tiên tri hay tiên đoán ?  Ngày xưa người ta thường căn cứ vào những điềm trời.  Chẳng hạn phong dao  có câu :

 

            "Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng băo dật"

 

            Ngày nay người ta thường căn cứ vào những hiện tượng quan sát được hoặc những dữ kiện thâu thập được.  Nhưng yếu tố chính yếu giúp ta tiên đoán được một sự kiện chưa xảy ra chính là những nguyên lư vận hành vũ trụ hoặc những Luật Tạo Hóa.  Hầu hết các Luật Tạo Hóa hoặc định luật khoa học đều có tính cách nhân quả.  Nếu không nắm được tương quan nhân quả giữa sự vật th́ có lẽ cũng không có cách ǵ biết trước được những chuyện chưa hề xảy tới.

 

            Tương quan nhân quả có thể rất rơ ràng chính xác và biểu thị bằng những công thức toán học, như công thức  E=mc2  của Einstein, nhưng cũng có thể chỉ là những sợi dây tơ hồng mỏng manh kết nối giữa triệu chứng và những chuyện sẽ xảy ra hoặc chưa nh́n thấy trước mắt.  Chẳng hạn một y sĩ thấy áp huyết bệnh nhân quá cao nghĩ ngay rằng rất có thể bệnh nhân là một người ghiền thuốc lá quá nặng.

 

            Mọi Luật Tạo Hóa hầu như đều có tính cách nhân quả.  Nhưng thế nào là nhân quả ?  Phải chăng hễ nhân nào th́ tất nhiên phải sinh quả đó ?  Tới đây th́ một câu hỏi lớn lại gợi cho ta suy nghĩ rất nhiều :  Mọi hiện tượng xảy ra trong vũ trụ có tính cách TẤT NHIÊN hay NGÂŨ NHIÊN  ?

 

            Phải chăng vũ trụ giống như một guồng máy vận hành theo những qui tắc cố định bất biến không thể nào khác được, hay vạn vật trong vũ trụ từ thuở khai thiên lập địa vốn đă hỗn mang chẳng hề tuân theo một định luật nhất định cứng ngắc nào ?  Đây là một câu hỏi khó ai có thể trả lời dứt khoát được.

 

            Nếu ta cho rằng vũ trụ giống như một guồng máy vận hành theo những qui tắc cố định bất biến, th́ mọi hiện tượng xảy ra trong trời đất phải chăng đều có tính cách TẤT NHIÊN và THUẦN LƯ ?  Với cái nh́n này th́ trong vũ trụ chẳng có ǵ là bí ẩn cả.   Tất cả mọi hiện tượng xảy ra trong trời đất đều có thể giải thích được bằng những định luật khoa học khách quan; nếu ta nắm vững những định luật khoa học khách quan th́ không những ta có thể hiểu và giải thích được mọi hiện tượng xảy ra trong trời đất mà ta c̣n có thể tiên đoán thật chính xác những ǵ chưa xảy ra nhưng chắc chắn sẽ phải xảy đến.  Nếu có ǵ ta chưa hiểu được th́ chỉ là v́ nhân loại chưa khám phá hết được những định luật khoa học liên hệ;  nhưng chắc chắn một ngày kia khoa học sẽ tiến tới mức giải thích được tất cả mọi hiện tượng trong vũ trụ.  Đi xa hơn nữa  khoa học có thể giúp cho loài người thay đổi vũ trụ và xă-hội loài người theo đúng ư muốn con người.

 

            Karl Marx đă đưa ra những "qui luật lịch sử tất yếu" và cho rằng những qui luật đó có tính cách khoa học khách quan nên không thể nào sai được.  Marx từng nói :"Sẽ có một ngày chuyện TẤT NHIÊN phải đến không thể nào tránh được là những kẻ chiếm hữu sẽ bị truất hữu".  Ngày ấy đă đến cho hàng chục triệu người dân ở Nga, Trung Cộng, Việt Nam cũng như các nước Cộng Sản khác.   Họ đă bị "truất hữu" không những chỉ ruộng đất, nhà cửa, vợ con mà c̣n cả mạng sống của họ nữa.  Nếu hàng chục triệu người dân hiền lành vô tội ở các nước Cộng Sản đă bị thảm sát th́ đó là lỗi ở họ.  Họ đă NGÂŨ NHIÊN sinh ra vào một thời mà phong trào Cộng Sản đang thịnh phát; do đó họ có bị thảm sát cũng là chuyện TẤT NHIÊN thôi.  Nếu họ không bị thảm sát th́ làm sao có thể chứng minh được là những "qui luật lịch sử tất yếu" của Karl Marx có tính cách tất yếu ?  Những người dân vô tội đó chỉ cần sinh ra sớm một chút, trước khi có Karl Marx, hoặc trễ một chút, sau khi bức tường Bá Linh sụp đổ th́ cái chuyện TẤT NHIÊN bị thảm sát đó có lẽ đă không bao giờ xảy ra.

 

            Trực giác cho ta thấy mọi "Luật Tạo Hóa" nếu quả thật là Luật Tạo Hóa th́ ắt phải luôn luôn được chứng nghiệm.  Nếu những "qui luật lịch sử tất yếu" của Karl Marx không được chứng nghiệm th́ chỉ v́ một lẽ giản dị nó không phải là Luật Tạo Hóa mà chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng do một vài cá nhân sáng tạo ra.  Tin theo những "qui luật lịch sử" đó để vội khẳng định ḍng lịch sử nhất định phải thế này hoặc thế nọ thật chẳng khác ǵ tin theo lời của một kẻ mất trí.

 

            Cái hay của Kinh Dịch là những Luật Biến Dịch được đề cập tới không có tính cách cứng ngắc của những công thức toán học.  Vạn vật trong vũ trụ luôn luôn biến dịch theo ức triệu nẻo khác nhau chứ không phải chỉ có một nhân một quả duy nhất.  Sáng suốt th́ vẫn có thể tiên đoán được những ǵ có thể xảy tới, không sáng suốt th́ chỉ thành những ông thày bói sờ mu rùa.

 

             Mọi hiện tượng xảy ra trong vũ trụ đều tùy thuộc quá nhiều yếu tố chứ không phải chỉ tùy thuộc vào một vài yếu tố duy nhất.  V́ thế có những điều ta có thể tiên liệu TẤT NHIÊN sẽ phải xảy tới, nhưng có những điều ta rất khó mà quyết đoán sẽ xảy tới ra sao.

 

            Cứ suy ngẫm về cuộc sống con người sẽ thấy ngay lời giải cho câu hỏi "Tất Nhiên hay Ngẫu Nhiên ?".  Con người sinh ra ai cũng có lúc phải chết.  Thành Trụ Hoại Không là luật Vạn Vật Vô Thường của nhà Phật, luật đó có tính cách thường hằng bất biến không bao giờ thay đổi.  Từ thuở khai thiên lập địa chưa từng có ai đă sinh ra mà không bao giờ chết.  Theo truyền thuyết ông Bành Tổ sống hơn 300 năm.  Cứ cho rằng truyền thuyết đó đúng đi nữa, th́ nay đống xương tàn của ông Bành Tổ cũng đă mục trong ḷng đất.  Như thế quả nhiên đă có những luật tạo hóa khiến ta vững tin rằng có những hiện tượng trong trời đất TẤT NHIÊN sẽ phải xảy đến.

 

            Nhưng nếu từ những sự kiện đó mà vội vă kết luận rằng tất cả mọi hiện tượng trong trời đất đều có tính cách Tất Nhiên th́ e rằng ta sẽ trở thành những kẻ cuồng tín ngụp lặn trong bến mê, dù sự mê tín đó dựa trên chiếc mu rùa nhẵn nhụi, những định luật khoa học khách quan thật chính xác hay những "qui luật lịch sử tất yếu" của Karl Marx.

 

            Dău rằng con người sinh ra trước sau ai cũng phải chết , nhưng có cái chết nào giống cái chết nào đâu ?  Có kẻ vừa mới lọt ḷng đă chết non khi chưa đầy tuổi thôi nôi, có người chết v́ bom đạn, có người chết v́ bệnh tật, có người chết v́ đói khát kiệt lực, và cũng có người chết êm ái nhẹ nhàng trong lúc tuổi già.  Có ai biết trước được chắc chắn một đứa trẻ vừa sinh ra đời sau này Tất Nhiên sẽ phải thế này hoặc thế nọ hay không ?

 

            Tại sao cũng là Luật Tạo Hóa mà có những luật ta có thể dựa vào để khẳng định sẽ có những chuyện tất nhiên sẽ phải xảy ra trong khi cũng là luật tạo hóa mà có những định luật khác không cho phép ta quyết đoán như vậy ?

 

            Ném một ḥn đá xuống ao ta biết chắc chắn nó sẽ ch́m, không thể nào khác được. Thả một quả trứng gà trong ly nước ta thấy ra sao ?  Thông thường th́ quả trứng sẽ ch́m.  Nhưng có người tinh nghịch có thể "phù phép" cho quả trứng nổi.  Họ đă làm được chuyện đó mà chẳng cần có phép thần thông ǵ hết, chỉ cần bỏ thật nhiều muối vào ly nước và khoắng cho tan.  Tỉ trọng nước muối lớn hơn tỉ trọng nước sông hồ sẽ làm quả trứng nổi lên.  Nếu ta vội vă kết luận rằng hễ thả một quả trứng vào trong một ly nước  Tất Nhiên quả trứng sẽ ch́m th́ ta đă lầm lẫn lớn.  Trong cả hai trường hợp, định luật Archimedes vẫn y hệt như nhau không có ǵ thay đổi, tuy nhiên hiện tượng quả trứng ch́m hay nổi th́ khác nhau rất xa.

 

            Newton nh́n quả táo rơi mà suy ra nguyên lư động lực học :  Mọi vật rơi trong chân không đều có cùng một độ gia tốc.  Nguyên lư đó rất đúng nếu các vật đem ra thí nghiệm rơi trong chân không.  Nếu ta thả những vật đó rơi trong không khí th́ dường như nguyên lư đó không c̣n đúng nữa; sức cản của không khí sẽ làm cho những vật đó rơi với những độ gia tốc khác nhau.  Trong vũ trụ vạn vật luôn luôn hỗ tương tác động lẫn nhau.  Nói cách khác vạn vật trong vũ trụ bị chi phối bởi vô số Luật Tạo Hóa, chứ không phải chỉ tuân theo một Luật Tạo Hóa duy nhất.

 

            Đức Phật đưa ra Luật Nhân Quả, có người vội vă kết luận rằng Luật Nhân Quả có nghĩa là "nhất ẩm nhất trác giai do tiền định" ( một miếng ăn, một ngụm nước uống đều do tiền định).  Hệ luận đó e rằng quá vơ đoán chăng ?

 

            Đức Phật thường nói tới thập nhị nhân duyên.  Đă có Nhân lại có Duyên, mà c̣n có rất nhiều Nhân Duyên khác nhau th́ làm sao mà có thể mọi hiện tượng trong trời đất đều do tiền định được ?  V́ có vô số "Luật Tạo Hóa" đồng thời tác động lên vạn vật nên ta mới thấy hầu như chẳng thể tiên liệu một cách thật chính xác vũ trụ hoặc xă hội loài người sẽ biến đổi thế này hoặc thế nọ được.

 

            Nếu ta để hai cục nam châm đối đầu nhau, th́ hai cục nam châm đó sẽ đẩy nhau hay hút nhau ?  Ai cũng biết hai cục nam châm đó sẽ hút nhau nếu hai cực đối diện khác nhau và sẽ đẩy nhau nếu hai cực đối diện giống nhau.  Nếu ta kéo hai cục nam châm đó ra cách nhau một khoảng cách khá xa th́ ta thấy dường như hai cục nam châm đó chẳng hề đẩy nhau, cũng không hề hút nhau.  Luật Tạo Hóa vẫn có đấy, nhưng có khi nó tác động lên một sự vật thật mạnh mẽ khiến ta thấy rơ, có khi tác động đó quá yếu ớt đến nỗi ta không thể nh́n thấy được.   Chính v́ lẽ đó dău những Luật Tạo Hóa vẫn luôn luôn hiện hữu và bất di bất dịch, nhưng cái hậu quả của nó trên vạn vật th́ có khi thế này có khi thế khác.  Điều đó cắt nghĩa tại sao phần lớn mọi hiện tượng trong vũ trụ và xă hội loài người xảy ra dường như có tính cách NGÂŨ NHIÊN mặc dàu những Luật Nhân Quả vẫn luôn luôn chi phối vạn vật trong vũ trụ.

 

            Câu hỏi "Tất nhiên hay Ngẫu nhiên ?" thoạt nghe dường như có tính cách vô thưởng vô phạt, nhiều lắm chỉ gây tranh luận cho những kẻ nhàn cư.  Nhưng ngẫm cho kỹ th́ câu trả lời cho câu hỏi đó có thể gây ra những ảnh hưởng thật sâu xa đến cuộc sống loài người. 

 

            Chỉ cần vài nhà lănh đạo nắm được quyền bính trong tay tin theo tính cách Tất Nhiên của những qui luật lịch sử tất yếu do họ sáng tạo nên là nhân loại sẽ khốn khổ v́ những chế độ độc tài chuyên chính như những guồng máy vô tri nghiền nát con người thành cát bụi.  Chỉ cần tin tưởng tuyệt đối vào tính cách Tất nhiên của mọi luật tạo hóa là con người dễ dàng buông xuôi hai tay phó mặc cho Định Mệnh khắt khe chi phối cuộc sống con người.

 

            Ngược lại hoàn toàn không tin ở Luật Nhân Quả th́ cũng dễ dàng phủ nhận quan niệm "ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác".  Từ đó con người có thể sẽ không c̣n cảm thấy có trách nhiệm ǵ về bất cứ một việc làm nào của chính ḿnh.

 

            Ngẫm cho kỹ th́ vạn vật trong vũ trụ luôn luôn hỗ tương tác động lẫn nhau.  Tác động nào mạnh nhất sẽ in vết sâu đậm trên mỗi con người khiến tương quan nhân quả rơ ràng hiển hiện nhất.  Nhưng chỉ có trời mới biết được chuyện ǵ xảy ra trong trời đất sẽ ảnh hưởng và chi phối mạnh mẽ nhất đến nếp suy nghĩ và hành động của mỗi người.

 

            Một lần trong trại cải tạo người viết được nghe một người bạn tâm sự.  Anh ta là một người khá thông minh, tính t́nh thành thực, đă tốt nghiệp đại học và đă từng khá thành công ngoài xă hội trước năm 1975.  Anh ta thú nhận thuở nhỏ anh đă sống ở vùng do Việt Minh kiểm soát.  Thời thơ ấu anh đă nhiệt t́nh tham gia nhi đồng cứu quốc.  Lớn lên cha mẹ anh dẫn cả gia đ́nh về thành.  Trong suốt thời kỳ mới lớn anh đă được Việt Cộng cho người móc nối mà cha mẹ không hề hay biết.  Anh tiếp tục hoạt động ngầm cho Việt Cộng rất đắc lực mẫn cán.  Tới khi tốt nghiệp đại học, cha mẹ anh cho anh tiền từ miền Trung vào Saigon vừa để nghỉ ngơi một thời gian và cũng để thăm thú t́nh h́nh t́m việc làm.  Thay v́ vào Saigon, anh được Việt Cộng móc nối vô rừng để theo một khóa học chính trị ngắn hạn.  Họ thấy anh đă gần đủ tiêu chuẩn để kết nạp vào đảng Cộng Sản.  Họ nói anh sẽ phải qua một thời kỳ thử thách, nếu vượt qua tất cả mọi thử thách sẽ được kết nạp vào đảng Cộng Sản.

 

            Hơn hai tháng trong rừng, anh đă vượt qua mọi thử thách.  Cán bộ Cộng Sản rất hài ḷng và nói thẳng với anh rằng chỉ c̣n một thử thách cuối cùng nếu anh vượt qua nổi sẽ được kết nạp vào đảng.  Thử thách đó gọi là "Ly khai giai cấp".  Tưởng ǵ chứ "ly khai giai cấp" th́ quá dễ !  Là một thanh niên đầy nhiệt huyết anh bước vào đời với hai bàn tay trắng, với một thân thể tráng kiện tràn đầy sức sống, với đức tính cần lao sẵn có của một gia đ́nh gốc nông dân, với một kiến thức rộng răi thâu lượm được từ môi trường đại học, anh sẵn sàng từ bỏ mọi địa vị, vinh hoa phú quí cũng như danh vọng để theo đuổi lư tưởng cao đẹp.  "Ly khai giai cấp" đối với anh thật quá dễ !

 

            Điều bất ngờ vượt ra ngoài mọi dự đoán của anh là "ly khai giai cấp" chẳng hề có ư nghĩa như anh tưởng.  Anh có một tuần để suy nghĩ và viết ra một bản kiểm điểm, sau đó sẽ đứng ra tŕnh bày trước mặt cán bộ Cộng Sản, tố cáo tất cả những hành vi "sai trái" của thân nhân.  Cán bộ Cộng Sản nhắm nhiều nhất vào ông nội anh là một người mà họ biết có một số ruộng đất tuy không nhiều nhưng cũng đủ để liệt kê vào hàng địa chủ.  Sau mấy đêm thao thức suy nghĩ anh nhớ lại thuở nhỏ ông nội đă thương anh thế nào và cảm thấy bất nhẫn tủi hổ nếu phải đứng trước đám đông kể tội ông nội.  Thế rồi anh t́m cách bỏ trốn về với gia đ́nh, kể hết chuyện cho bố mẹ, rồi vội vă cuốn gói vô Saigon.  Từ đó cắt đứt hết liên lạc với Việt Cộng.

 

            Quyết định của anh quả là một bất ngờ lớn lao cho những người Cộng Sản.  Một kẻ khi chưa được Đảng "giáo dục" đă tự nguyện hăng say thi hành mọi công tác do Đảng giao phó, vậy sau khi đă được Đảng "giáo dục" và hứa hẹn kết nạp lẽ ra phải vui mừng mà đón nhận cái vinh dự đó chứ !  Đó là chuyện lẽ ra TẤT NHIÊN phải xảy tới.

 

            Chỉ có một điều bất ngờ mà người Cộng Sản không hề nghĩ tới là trong tận cùng tâm hồn con người c̣n có một cái rất quí gọi là Lương Tâm.  Chính Lương Tâm đă khiến cho những chuyện dường như đáng lẽ TẤT NHIÊN phải xảy ra lại không xảy ra.  Nhưng quyết định của Lương Tâm cũng chẳng hề là một quyết định NGÂŨ NHIÊN.